Anti-boevencamera’s die Wijdemeren wil: hoe het werkt, of het helpt, en twee keer gesjoemel door politie en justitie

Over anti-boevencamera’s die de gemeenten Wijdemeren, Hilversum en Weesp willen installeren vallen zowel positieve als negatieve dingen te zeggen. Het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie van Justitie en Veiligheid beschrijft dat in een eerste rapportage.

Foto Adrian Pingstone, Public domain

De technische politie-installaties waarover het hier gaat, zijn zogeheten ANPR-camera’s. ANPR staat voor Automatic Number Plate Recognition: de camera’s registreren automatisch de kentekenplaten van alle voertuigen die voorbij rijden. De zo vergaarde data worden bij de politie centraal opgeslagen in het systeem Argus. Die benaming is heel toepasselijk, want ontleend aan de naam van Argos, de reus die volgens de Griekse mythologie met zijn honderd ogen zo ongeveer alles in de smiezen kon houden.

Politie en Openbaar Ministerie kunnen uit het Argus-systeem gegevens opvragen waarmee ze criminelen achter de vodden kunnen zitten. Dat kan zijn om achteraf zaken op te lossen, maar het komt ook voor dat dankzij ANPR-data criminelen op heterdaad worden betrapt, bij woninginbraak bijvoorbeeld.

Al sinds 1995

Op zichzelf zijn ANPR-camera’s geen nieuw verschijnsel. De eerste experimenten ermee dateren van 1995 en vanaf 2004 zette de politie ze daadwerkelijk in. De juridische grondslag voor het gebruik van die camera’s was destijds wel erg wankel. In 2009 en 2010 heeft het College Bescherming Persoonsgegevens, zoals het toen nog heette, dat aan de orde gesteld. Nog in 2010 kwam er een eerste concept-wetsvoorstel om de boel te repareren. Vooral vanwege privacy-aspecten leidde dat in en buiten het parlement tot behoorlijk wat discussie.

Een van de discussiepunten was wat er mogelijk is/mag met zogenoemde ‘hits’ en ‘no hits’ die ANPR-data opleveren. Van een ‘hit’ is sprake als een camera een kenteken registreert dat ook voorkomt in een zogenoemd referentiebestand. De politie heeft allerlei referentiebestanden. Bijvoorbeeld een bestand met de kentekens van gestolen auto’s. Of bestanden van mensen die nog een geldboete moeten voldoen of een celstraf uitzitten. Ook zijn er bestanden met kentekens van mensen die bij de politie bekend staan als inbrekers of doende met drugszaken. Een ‘no hit’ is de registratie van een kenteken dat niet voorkomt in een referentiebestand.

Nieuwe wetgeving

Vanaf 1 januari 2019 is nieuwe wetgeving van kracht over ANPR-camera’s en vooral over het gebruik van de gegevens die met die camera’s worden verzameld. Sindsdien hebben politie en Openbaar Ministerie zich daarbij niet alleen te houden aan artikel 126jj van het Wetboek van Strafvordering (SV), maar ook aan wat wel genoemd wordt de Wet ‘vastleggen en bewaren van kentekengegevens door de politie’. Nog preciezer: die ‘wet’ is het ‘Besluit vaststelling nadere regels vastleggen en bewaren kentekengegevens ex artikel 126jj Wetboek van Strafvordering door politie’.

De nieuwe wetgeving bepaalt dat met ANPR-camera’s verkregen gegevens (zowel ‘hits’ als ‘no hits’) 28 dagen (vier weken) worden bewaard. De data mogen worden geraadpleegd in verband met misdrijven waarbij voorlopige hechtenis kan worden ingezet. In het algemeen gaat dat om misdrijven waarop een celstraf staat van vier jaar of langer. Daarnaast mogen de gegevens worden gebruikt voor het aanhouden van personen die zijn veroordeeld en van voortvluchtige verdachten. Het raadplegen van in het Argus-systeem verzamelde gegevens mag alleen met toestemming van een officier van justitie. Specifieke zoekopdrachten mogen in Argus alleen worden uitgevoerd door ‘geautoriseerde opsporingsambtenaren’ bij de politie.

Onherkenbaar maken

ANPR-camera’s mogen alleen de openbare weg bestrijken. Bijvoorbeeld een woning mag dus niet in beeld worden gebracht en vastgelegd. Verder laten de camerabeelden meer zien dan wat mag worden doorgegeven aan politiemensen die werken aan een onderzoek. In veel gevallen moeten op camerabeelden vastgelegde inzittenden van voertuigen onherkenbaar worden gemaakt (‘geblurd’). Er zijn uitzonderingen, maar die betreffen nooit pakweg een inwoner van Loosdrecht die zich nog nooit ergens aan schuldig heeft gemaakt en in zijn auto een ANPR-camera passeert (een ‘no hit’).

De WODC-rapportage beschrijft diverse manieren waarop de politie het Argus-systeem kan bevragen. Ook laten de rapporteurs zien dat ANPR soms tot niets leidt, maar geregeld wel degelijk minimaal van toegevoegde waarde is bij de bestrijding van criminaliteit. Wel merken de onderzoekers op dat het haast ondoenlijk is precies aan te geven hoe effectief het ANPR-middel is, aangezien het nooit geïsoleerd wordt gebruik, maar in combinatie met andere opsporingsmiddelen.

4,3 miljoen keer per dag

In het eerste jaar waarin de nieuwste wetgeving gold (2019) werden per dag  gemiddeld 4,3 miljoen voertuigen geregistreerd, waarbij het om ongeveer half zoveel unieke kentekens ging. ,,Dit betekent dat ieder voertuig dat geregistreerd werd gemiddeld twee 126jj ANPR-camera’s passeerde’’, aldus de WODC-onderzoekers.

In 2011 had de politie ruim 200 ANPR-camera’s in gebruik, in 2015 bijna 600. Begin 2020 waren het er 1.580, waarvan er 1.324 waren aangemerkt als 126jj-camera’s – de categorie waar het hier vooral om gaat en waarop de colleges van Wijdemeren, Hilversum en Weesp mikken. Die 1.324 camera’s stonden op ongeveer 300 locaties, met een stevig accent op de Randstad. Dat er ruim vier keer zoveel camera’s zijn als locaties, komt doordat er bij bijvoorbeeld snelwegen op één plek meerdere camera’s nodig zijn vanwege het aantal rijbanen en dan ook nog in twee richtingen.

Twee camera’s in regio
ANPR-camera’s in Nederland, stand april 2020. Blauwe stippen geven de zogenoemde 126jj-camera’s aan. Illustratie WODC

Jaarlijks moet worden gepubliceerd waar in Nederland ANPR-camera’s staan. Uit het jongste overzicht, op 12 februari gepubliceerd in de Staatscourant, blijkt dat er momenteel in het Gooi en de Vechtstreek twee staan, beide binnen de gemeentegrenzen van Hilversum. De ene staat waar de Arena uitkomt op het Oostereind, de andere op de Larenseweg (N525). Deze twee camera’s zijn als blauwe stippen ook goed te zien op de kaart hierboven.

In heel 2019 werden gegevens uit het Argus-systeem 1.119 keer opgevraagd. In 991 gevallen (88,6 procent) werd het verzoek in behandeling genomen, 128 keer (11,4 procent) werd het afgewezen. Afwijzingen hadden meestal als reden: onuitvoerbaar. Bijvoorbeeld omdat het verzoek een zo grote berg gegevens zou opleveren dat er geen beginnen aan zou zijn er iets zinnigs mee te doen. Vier soorten misdrijven leidden het vaakst tot verzoeken om Argus te bevragen: diefstal (met geweld), harddrugs-gerelateerde delicten, (woning)inbraken en moord/doodslag.

Lelijk mis

Hoewel het blijkens de eerste WODC-rapportage met de ANPR-camera’s en de wettelijke voorschriften bijna altijd goed gaat, is het volgens de onderzoekers één keer toch lelijk misgelopen. Eén zaak werd door Openbaar Ministerie en leidinggevenden van de recherche zó ernstig gevonden, dat is geregeld dat een ‘ongeblurde’ foto van inzittenden van en auto beschikbaar kwam, hoewel dat wettelijk niet mocht.

De WODC-onderzoekers schrijven dat er volgens de betrokken officier van justitie ‘inmiddels meerdere verzoeken’ om foto’s van herkenbare inzittenden zijn binnengekomen ‘maar dat naast deze zaak geen verzoeken zijn ingewilligd’. Blijkens recente berichtgeving in NRC Handelsblad (12 augustus) is dat niet waar. Tegenover die krant heeft het Openbaar Ministerie erkend dat in nóg een geval een ongeblurde foto beschikbaar is gesteld.

Achterdeurtje

Om aan zo’n foto met herkenbare inzittenden te komen is een ‘truc’ nodig. Foto’s in het Argus-systeem die volgens de regels zijn geblurd, kunnen namelijk  niet meer worden ‘ontblurd’. Er bleek echter een achterdeurtje. ANPR-data worden door de Argus-software na 28 dagen automatisch gewist. Maar in de back-up van het systeem bleven foto’s daarna nog zeven dagen staan. Daaruit zijn ze in deze twee gevallen – volgens NRC Handelsblad ging het om levensdelicten, dus moord of doodslag – opgevist. Overigens meldde de krant tevens dat inmiddels geen back-ups meer worden bewaard.

En dan nog iets: volgens de nu geldende wetgeving  mogen ongeblurde foto’s wél beschikbaar worden gesteld van auto’s (en hun  inzittenden) die bij een misdrijf betrokken zijn geweest. Die uitzondering is volgens NRC Handelblad echter ‘onlangs voorlopig opgeschort’.

De WODC-onderzoekers schrijven in hun eerste rapportage (september 2020) dat ze op dergelijke zwaarwegende kwesties zeker terugkomen in hun grote evaluatie van de sinds begin 2019 geldende wetgeving. Zoals op Rading Nul eerder gemeld verwacht het WODC die evaluatie in de loop van september te publiceren.

Alertheid gemeenteraden

Daarna zal de landelijke politiek er zeker over willen debatteren om te bepalen of de vigerende wetgeving voldoet of moet worden aangepast. Ook voor de lokale politiek in Wijdemeren, Hilversum en Weesp zal die evaluatie – gezien het voornemen ANPR-camera’s te plaatsen – stof tot nadenken geven en hopelijk aanleiding tot een eigen debat. Alertheid is in elk geval geboden voor de drie gemeenteraden – die van Wijdemeren voorop, mogen we hopen.

4 thoughts on “Anti-boevencamera’s die Wijdemeren wil: hoe het werkt, of het helpt, en twee keer gesjoemel door politie en justitie”

  1. Is het WODC niet al in opspraak gekomen omdat is gebleken dat het wel erg braaf de baas – de minister van van Justitie en Veiligheid – volgt ? In de loop der jaren is er teveel misgegaan om nog vertrouwen in justitie te hebben. Deze camera’s – geïnspireerd door China – plaatsten weer de belangen van het apparaat boven die van individuele burgers en zijn derhalve principieel af te wijzen.

  2. Wat zou het voor camera kunnen zijn die al meer dan 1 maand geplaatst is op de Leeuwenlaan in ‘s-Graveland, komend vanaf de Smidsbrug aan de rechterkant?
    De gemeente Wijdemeren is het niet bekend……

    1. Zie voor een voorlopig antwoord de reacties onder het stuk ‘Anti-boevencamera(‘s) komen er toch eindelijk aan’.

    2. Zou het kunnen zijn dat de provincie deze camera heeft geplaatst in de Leeuwenlaan ?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Meer informatie over hoe uw reactiegegevens worden verwerkt.