Dubieuze uitspraken over Tomin. Hoe zit het echt?

In de Wijdemeerse raadscommissies van afgelopen dinsdag en donderdag kwam het in problemen verkerende sociaal werkbedrijf en werk/leerbedrijf  Tomin ter sprake. Daarover vielen verstandige én nogal dubieuze uitspraken te noteren. Maar hoe zit het nou echt met Tomin?

Om te beginnen de commissie van dinsdag. Die besprak de jaarcijfers 2024 en de concept-begroting 2026 van Tomin. Alle commissieleden waren ervan doordrongen dat Tomin er niet best voorstaat. Rob Duikersloot (DorspBelangen): ,,Er moet iets gebeuren, anders is straks de kas leeg.’’ Barry Rooimans (CDA): ,,Het is meer 2 over 12 dan 2 voor 12.’’ Michiel van Balen (VVD): ,,Ik vraag me af wat op lange termijn de overlevingskansen zijn.’’ Guido van Gulick (D66): ,,Niet wachten tot 2029 met een sluitende begroting.’’

Plannen Hilversum

Gek genoeg repten ze niet over iets belangrijks dat drie anderen wel aan de orde stelden. Henrieke Abrahamse (PvdA/GroenLinks), Dingeman Goossen (De Lokale Partij) en Marjan Pronk (ChristenUnie) wezen er bezorgd op dat Hilversum plannen heeft om met Tomin te stoppen en de zaak zelf in handen te nemen – waarbij andere gemeenten zich desgewenst mogen aansluiten.

Het antwoord van wethouder Rosalie van Rijn was eigenaardig. Niet omdat ze de situatie van Tomin ‘heel verdrietig’ noemde, en ook niet omdat ze zei: ,,Het laatste wat we willen is afscheid van Tomin nemen’’. Wel omdat ze probeerde te sussen. Ze waarschuwde tegen ‘spookverhalen’, verwijzend naar De Gooi- en Eemlander. Die bracht op 28 juni een bericht met de kop ‘Opsplitsing Tomingroep’ en de onderkop ‘Hilversum wil eigen sociaal ontwikkelbedrijf. Gemeenten kunnen aansluiten’. ,,Veel te kort door de bocht’’, stelde Van Rijn. ,,Zij (Hilversum, red.) hebben drie varianten.’’

Jazeker, in de ‘Visie Arbeidsontwikkeling en de rol van een sociaal ontwikkelbedrijf’ heeft de gemeente Hilversum inderdaad drie scenario’s opgeschreven. Maar was wat De Gooi- en Eemlander meldde wel ‘veel te kort door de bocht’ en een ‘spookverhaal’? Absoluut niet. Van Rijn probeerde de boel te sussen, terwijl juist grote alertheid op zijn plaats is. Kijk maar even mee.

De varianten

In de Hilversumse variant A, de minst vergaande, staat onder meer: ,,De huidige BV bij Tomin wordt ontmanteld en de activiteiten worden ondergebracht in een GR (gemeenschappelijke regeling, red.) met een aantal nieuwe BV’s.’’ Daarnaast komt er een werkvoorzieningsschap voor WSW/Beschut Werk. Voorts: ,,De GR wordt samen met de G&V-gemeenten aangestuurd’’. Ofwel: Tomin wordt uit elkaar getrokken, maar de andere gemeenten in Gooi en Vechtstreek mogen van Hilversum wel volledig blijven meedoen.

Variant B voorziet in een ‘lichte’ gemeenschappelijke regeling. Er komen een schap en een BV onder regie van Hilversum. Die worden ondergebracht bij de Hilversumse ‘uitvoeringsorganisatie’. Omdat het nog steeds een gemeenschappelijke regeling is, houden de andere regiogemeenten wel invloed op het beleid, maar Hilversum heeft het voortouw.

Variant C gaat het verst. Op het beschut werk na trekt Hilversum alle taken naar zich toe. Beschut werk wordt ondergebracht in een BV. Willen andere regiogemeenten gebruik maken van de diensten van de Hilversumse organisatie, dan kunnen ze desgewenst met Hilversum een DVO (dienstverleningsovereenkomst) sluiten.

Plussen en minnen

Omdat elke variant voor- en nadelen heeft, heeft Hilversum een tabelletje gemaakt met plusjes en minnetjes. Dan scoort variant A het slechtst: vier keer min, vijf keer plus. Variant C doet het beter met twee minnen en acht plussen. En variant B komt er het beste uit: twee minnen en elf plussen. Zou uiteindelijk die variant B werkelijkheid worden, dan mogen andere gemeenten blijven meedoen en meebeslissen, maar trekt Hilversum de regie en uitvoering aan zich. De vraag is of de andere regiogemeenten dat willen.

Donderdag dook Tomin nogmaals op in de Wijdemeerse politiek. Dat was naar aanleiding van de jaarrekening 2024 van de eigen gemeente. Guido van Gulick (D66) vond het ‘misschien onverstandig’ dat in de paragraaf over de financiële risico’s die de gemeente loopt niets staat over de risico’s die zogeheten verbonden partijen met zich meebrengen. Denk bijvoorbeeld aan afvaldienst GAD, maar ook aan het door Van Gulick met name genoemde Tomin. Gaan daar dingen ernstig mis, dan zullen de deelnemende gemeenten geld moeten ophoesten. Dat is dus een risico, aldus Van Gulick.

Kortzichtigheid

Wethouder Gert Zagt (financiën) stelde kalmerend dat het werkvoorzieningsschap Tomin ‘voorlopig nog middelen genoeg’ heeft. Stan Poels (PvdA/GroenLinks) steunde de wethouder door op te merken: verbonden partijen als Tomin hebben zelf ook een risicoparagraaf. Daarmee gaven Zagt en Poels een sterk staaltje kortzichtigheid ten beste. Wie kennis heeft genomen van de financiële cijfers van Tomin weet wel beter.

Alle aanleiding dus voor een blik op de werkelijkheid bij Tomin. Per 1 januari 2015 gooide het toenmalige kabinet (Rutte II, bestaande uit VVD en PvdA) het sociaal domein bij de gemeenten over de schutting. Die mochten voortaan het werk opknappen, maar kregen daarvoor wel minder geld dan de rijksoverheid er tot dan toe aan had besteed. Een van de maatregelen was dat er vanaf 1 januari 2015 niemand meer kon toetreden tot de regelingen van de Wet sociale werkvoorziening (WSW). Mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt vallen sindsdien onder de Participatiewet (ze worden wel P-wetters genoemd).

Verlies

En dan nu naar Tomin. Dat ziet het aantal WSW’ers in de eigen organisatie sneller afnemen dan voorzien (onder meer door overlijden en pensionering). Dat wordt onvoldoende gecompenseerd door instroom van P-wetters. Gevolg: Tomin krimpt, ziet de inkomsten afnemen, terwijl de uitgaven niet zo snel dalen. Resultaat: verlies.

Tomin schrijft rode cijfers sinds 2021. En dan heeft Tomin het vergeleken met sociale werkbedrijven elders in het land nog heel goed gedaan. Elders moeten gemeenten al sinds 2017 extra de portemonnee trekken, in Gooi en Vechtstreek is dat tot nu toe (nog) niet het geval. Met nadruk op nóg, want ook Tomin kachelt steeds verder achteruit.

‘Geen kennis opgehaald’

Tomin-directeur Ivo Korte zal dat ook niet bestrijden, integendeel. Al toen ik zelf in 2020 bij hem aan tafel zat, was hij er duidelijk over: hoewel Tomin relatief goed presteert, valt het zonder extra geld uit Den Haag niet vol te houden. ,,Er móet iets gebeuren’’, onderstreepte hij toen al. Het jaar erna belandde Tomin in de rode cijfers. Ook in het interview met hem in De Gooi- en Eemlander van deze vrijdag spreekt Korte allerminst tegen dat de situatie nijpend is. Ja, er is nog eigen vermogen, merkt hij onder meer op, maar dat zit grotendeels in stenen: vier Tomin-gebouwen plus productiemiddelen (zoals machines en gereedschappen). De plannen waarmee Hilversum speelt, lossen volgens hem het probleem niet op. Dat had Hilversum trouwens kunnen weten. Maar, aldus Korte, ‘er is geen kennis opgehaald bij Tomingroep’.

Hoezeer het eigen vermogen van het schap en de BV bij Tomin afneemt doordat tekorten moeten worden aangezuiverd, valt te zien in de concept-begroting 2026 van het schap. In een tabelletje staat dat schap plus BV begin 2022 nog 17,3 miljoen euro aan eigen vermogen hadden. Dit jaar is dat 11,2 miljoen en als het zo doorgaat resteert begin 2029 nog 3,3 miljoen. Daarna is de pot leeg.

Cash geld nodig

Tijdens een presentatie in het Wijdemeerse gemeentehuis liet Korte op 24 juni aan de politiek zien dat de werkelijkheid zelfs nog grimmiger is: aan cash geld is er maar tussen de nul en twee miljoen euro (de rest van het vermogen zit immers in stenen). Tomin heeft dus, aldus Korte toen, steun nodig voor cash geld.

Politiek en bestuur in Wijdemeren kennen die cijfers ook, kunnen ze althans kennen. Geen wonder dat diverse commissieleden deze week over Tomin somber waren. En nogal verbluffend dat wethouders Van Rijn en Zagt (plus raadslid Poels) er wat luchtig over deden. Struisvogelpolitiek!