Het verleden van Natuurmonumenten in en rond de Tweede Wereldoorlog wordt binnenkort nader bekeken. Het NIOD gaat een historicus aanstellen voor een vooronderzoek. Voor Wijdemeren is dat extra interessant gezien de lijntjes die er lopen naar de vereniging. Van negen van de ’s-Gravelandse buitenplaatsen is Natuurmonumenten geheel of gedeeltelijk eigenaar.
In maart vorig jaar vroeg Natuurmonumenten om vooronderzoek naar het verleden van de vereniging in en rond de oorlog. Het heeft lang geduurd, maar per half april gaat het NIOD daarvoor een historicus fulltime aanstellen gedurende een half jaar. Het vooronderzoek moet dus medio oktober klaar zijn. Ook gaat een onderzoekassistent twee maanden helpen met naspeuringen in archieven.
Het vooronderzoek moet een inventarisatie van bronnenmateriaal opleveren, de (on)mogelijkheden van een vervolgonderzoek in kaart brengen en voor zo’n vervolgonderzoek de belangrijkste vragen formuleren. Of het daadwerkelijk tot vervolgonderzoek komt, zal dus pas later dit jaar blijken.
Pieter van Tienhoven
Natuurmonumenten wil volgens het NIOD graag ‘het handelen van het bestuur en individuele medewerkers’ in de betreffende periode onderzocht zien. Aanleiding daartoe is het in maart vorig jaar verschenen boek ‘Rentmeester van nature. Pieter G. van Tienhoven (1875-1953)’ van Frank Saris. Deze beschrijft daarin, in de woorden van het NIOD, onder meer ‘de nationaalsocialistische overtuiging van (. . .) Pieter van Tienhoven’.
Uit Saris’ boek komt een erg naar beeld naar voren. Bij de in 1905 opgerichte Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten kreeg Pieter Gerbrand van Tienhoven als voorzitter en penningmeester vlak na de Eerste Wereldoorlog een centrale positie. Hij stamde uit een gegoede Amsterdamse familie en verdiende zijn brood in het verzekeringswezen. Al eerder, toen Amsterdam van het Naardermeer een vuilstortplaats wilde maken, wist Van Tienhoven heel snel het benodigde geld bij elkaar te brengen en werd het Naardermeer in 1906 ’s lands eerste Natuurmonument.
‘Macht en geld’
Anders dan de bekende Jac. P. Thijsse was Van Tienhoven echter niet zo’n natuurliefhebber. Dat valt althans te lezen in een interview dat auteur Saris vorig jaar gaf aan het blad van Milieudefensie. Saris (Haarlem 1952) zegt daarin: ,,Nee, enige liefde voor de natuur heb ik bij hem niet kunnen bespeuren. Ik kan niet anders concluderen dan dat zijn motieven waren macht en geld. Dat schreef hij overigens zelf ook in brieven. Hij was vooral geïnteresseerd in hoe hij terreinen en landgoederen kon aankopen, hoe hij deze kon financieren en hoe dat bezit zoveel mogelijk rendement kon opleveren.’’
De Duitse bezetting betekende geen breuk met de jaren ervoor. Saris: ,,Integendeel, de bezetting kwam Van Tienhoven eigenlijk wel goed uit. (. . .) (De Duitsers) hadden hout nodig als brandstof en bouwmateriaal, maar ook jachtterreinen voor de SS-bazen. En Van Tienhoven was zeer bereid daaraan mee te werken. Zo kon hij op zijn post blijven zitten.’’
Al vóór de oorlog was Van Tienhovens opstelling uitgelopen op een buitengewoon pijnlijke episode. Een van de bestuurders van Natuurmonumenten was de in Laren wonende joodse sociaaldemocraat en natuurminnaar Henri Polak. Een probleem ontstond toen in 1936 NSB’er James van Hoey Smith toetrad tot het bestuur. Polak maakte ernstig bezwaar. Hij verklaarde dat hij niet ‘aan eenzelfde tafel (kon) zitten’ als deze nationaalsocialist. Aan Van Tienhoven schreef Polak: ,,Met het uitheemsche gif, dat onze Nederlandsche samenleving is binnengedrongen, moet ik alle aanraking vermijden’’. Van Tienhoven vond het genoeg om Van Hoey Smith te vragen tijdens vergaderingen geen uiterlijke NSB-kenmerken meer te dragen. Maar dat was het natuurlijk niet. Polak legde zijn bestuursfunctie neer.
Later had Van Tienhoven er geen moeite mee Van Hoey Smith te vragen voor een tweede bestuurstermijn. In 1943 nam ook NSB’er Jacob Jeswiet plaats in het bestuur.
Duitsers inlichten over joden
Saris heeft een geval aangetroffen waarin Van Tienhoven koos vóór de bezetter en tegen 21 in levensgevaar verkerende joden. Dat speelde in 1942. Aan het blad van Milieudefensie vertelde de auteur daarover dit. ,,Het verraad van ondergedoken joden in natuurgebied Korenburgerveen in de Achterhoek. Een opzichter van Natuurmonumenten, Johan Uwland, had deze mensen een plek toegewezen waar ze een barak konden bouwen. Toen van Tienhoven hier via via over hoorde, gaf hij Uwland opdracht om de Duitsers in de Achterhoek in te lichten. Dezelfde avond nog werden de onderduikers afgevoerd naar Westerbork en Auschwitz.’’
Na de oorlog zijn Hoey Smith en Jeswit veroordeeld wegens collaboratie. Ze verlieten het bestuur van Natuurmonumenten. Het handelen van de vereniging en Van Tienhoven in de oorlog leidde niet tot een onderzoek, aldus Saris. ,,De ambtenaar die dit moest doen, concludeerde dat dit niet nodig was. Opmerkelijk: kort hierna trad deze man toe tot het bestuur van Natuurmonumenten.’’
21 joden op de trein gezet waarvan er 3 ontsnapten, zie boek We hebben ze allemaal gekend. Door de joodse gemeenschap Winterswijk
Dit stuk werpt toch wel een heel schel licht op het duistere verleden van de Vereniging Natuurmonumenten. Vooral het verraad van het bestuur, bevolkt door NSB’ers, om 21 joodse onderduikers, die geholpen waren door een boswachter om een veilige plek te vinden, is onvergeeflijk. Ze werden opgepakt en overleefden de oorlog niet. Het onderzoek van het NIOD lijkt nuttig om de waarheid over de vereniging aan het licht te brengen.
Het hele beleid van Natuurmonumenten is ronduit waardeloos! Een heel vervelend clubje. Uit bovenstaand verhaal blijkt dat dat er al vroeg inzat. Van deze vereniging zou niemand meer lid moeten zijn.
Goed dat je dit onder de aandacht brengt, Ronald!