Explosie in gemeentehuis. Een vuige ambtenaar? Een slappe gemeenteraad? En vooral: hoe nu verder?

De verbijstering in het Wijdemeerse gemeentehuis beschreef Rik Jungmann al even na middernacht, razendsnel na afloop van de raadsvergadering. Een provincie-ambtenaar had een virtuele explosie veroorzaakt. Maar wat was ten diepste de oorzaak dat het zo fout ging? Kwam dat alleen door eigenmachtig optreden van die ambtenaar of (mede) doordat de gemeenteraad te weinig ruggengraat toonde? En nog belangrijker: valt er nog iets te repareren?

Burgemeester Charlie Aptroot: waarschuwing. (Foto Douwe van Essen)

Tot de ‘explosie’ was de raadsvergadering over de begroting 2024 vooral lang en niet zelden saai. Wel lagen er een amendement en een motie op tafel over verlaging van de onroerendezaakbelasting (ozb). Altijd interessant, want de ozb raakt woningeigenaren direct in hun portemonnee.

Jaarlijks 5 procent

Over de ozb schreef het college eerder in het Financieel herstelplan dat de gemeente die belasting met maximaal 30 procent zou mogen verhogen om Wijdemeren financieel gezond te maken. Te bar, vond het college. Dus stelde het voor om de ozb in de jaren 2024-2027 behalve voor inflatie elk jaar extra te verhogen met 5 procent.

In de aan de raad voorgelegde begroting staat waartoe dat leidt. De totaal-opbrengst van de ozb (voor woningen en niet-woningen samen) loopt op van 8,6 miljoen euro in 2023 naar 9,4 miljoen in 2024, 10,4 miljoen in 2025, 10,8 miljoen in 2026 en 11,3 miljoen in 2027.

Margriet Rademaker: ,,Kan ozb-verhoging wat minder?” (Foto Douwe van Essen)

In de raad leefden tegen die lastenverzwaring voor inwoners bedenkingen. Neem Margriet Rademaker (De Lokale Partij). Als voorzitter van de grootste fractie mocht ze bij de algemene beschouwingen het spits afbijten. Ze zei onder meer: ,,Over de 5 procent extra ozb-verhoging naast de inflatiecorrectie vragen we of dat niet wat minder kan’’. Maar een amendement of zelfs maar een motie om zo’n ozb-matiging in werking te zetten had DLP niet.

Wél initiatieven

Enkele andere fracties gingen verder dan gratuite praat: zij kwamen wel met initiatieven. D66 vroeg het college in een motie de extra 5 procent ozb-verhoging na 2024 terug te schroeven: 3 procent in 2025, 2 procent in 2026 en 1 procent in 2027. CDA en PvdA/GroenLinks stelden in een amendement (dwingender dan een motie) voor om de extra ozb-verhoging meteen in 2024 te verlagen van 5 naar 2 procent.

D66 stelde geen financiële dekking voor. CDA en PvdA/GroenLinks deden dat wel. Het gat dat hun amendement in de begroting zou schieten wilden ze dichten met geld uit de zogeheten septembercirculaire van het gemeentefonds (de grote geldpot waaruit gemeenten het leeuwendeel van hun geld krijgen). Die septembercirculaire is dit jaar voor Wijdemeren namelijk mooi meegevallen. Netto krijgt de gemeente vanuit Den Haag volgend jaar 337.000 euro meer dan eerder gedacht, in 2025 325.000 euro meer, in 2026 718.000 euro meer en in 2027 zelfs dik 1,8 miljoen euro meer.

Waarschuwing

Burgemeester Charlie Aptroot hield de raad wel een waarschuwing voor. De provincie Noord-Holland zou misschien moeilijk kunnen gaan doen als de raad aan de ozb zou morrelen. De provincie heeft Wijdemeren immers, nadat het Financieel herstelplan was aangenomen, weer iets meer financiële armslag gegeven en na het aannemen van een sluitende begroting 2024 zou de provincie zelfs het preventieve financiële toezicht kunnen opheffen – maar, zo schreef de provincie eerder, wel op voorwaarde dat de gemeente strak de hand houdt aan uitvoering van het Financieel herstelplan.

Daarnaast was er nog iets. Nadat D66 in de aanloop naar de raadsvergadering die ozb-motie had gemaakt en CDA en PvdA/GroenLinks dat amendement was het college woensdagavond gekomen met een brief over de nieuwste stand van de financiën. Die bevatte wat betreft de ozb een meevaller. Door enkele zaken (herwaardering van panden, toename van het aantal panden en een completer adressenbestand bij de gemeente) levert de ozb al dit jaar structureel (blijvend) 300.000 euro meer op dan eerder gedacht. Daardoor hoeft de ozb in 2024 niet omhoog met 8,9 procent (3,9 procent inflatiecorrectie plus 5 procent extra verhoging) maar met slechts 5,7 procent (3,9 procent voor inflatie plus 1,8 procent extra). Ook na die matiging blijft de opbrengst voor de gemeente – en dat is het belangrijkste – hetzelfde als al was begroot.

Achterkamer

Mooi natuurlijk, maar was die matiging van de ozb-verhoging ook genoeg? En konden D66, CDA en PvdA/GroenLinks misschien hun ozb-voorstellen op één lijn krijgen? Met die vragen sloten deze partijen én een aantal anderen zich tijdens een lange schorsing van de raadsvergadering op in een achterkamer. Gezamenlijke conclusie: de ozb-verhoging met 3,9 + 1,8 procent in 2024 kan nog wat verder omlaag: 3,9 + 1,1 procent. Het gat dat dat in de begroting veroorzaakt, kan worden gedicht met (een deel van) het extra geld dat Wijdemeren vanuit Den Haag krijgt (septembercirculaire).

Een nieuw amendement was dus in kannen en kruiken. En dat kon ook nog rekenen op een meerderheid in de raad, bestaande uit CDA, PvdA/GroenLinks, DorpsBelangen, D66, ChristenUnie, Groep Goetheer en VVD’er Bo de Kruijff. Tegenstemmen zouden komen van De Lokale Partij en Sorrel Hidding (VVD). Potentiële uitslag: 11-8 vóór het amendement.

Ai! Moeilijkheden

Maar ai! Burgemeester Aptroot kwam bij de amendementschrijvers langs. Vlak daarvoor had hij iets vernomen dat hij ze niet kon onthouden. Een financiële ambtenaar van de provincie had een collega van de gemeente laten weten dat gemorrel aan de ozb inderdaad moeilijkheden zou (kunnen) opleveren. Dan zou Wijdemeren opheffing van het preventief financieel toezicht per 1 januari wel kunnen vergeten. De Wijdemeerse ambtenaar had direct Aptroot ingelicht.

En daar stond de burgemeester dan bij de samenstellers van het amendement om het explosieve nieuws te melden. Vanuit Haarlem dreigden problemen. De ozb-opbrengst zou in 2024 weliswaar gelijk blijven door geld van de septembercirculaire in te zetten, maar dat zou de provincie niet accepteren. Want wat nu als het volgend jaar allemaal níét meevalt? Rekent de raad zich, als het amendement zou worden aangenomen, niet eenmalig rijk met het risico dat in volgende jaren de gewenste ozb-opbrengst toch niet wordt gehaald, of alleen dankzij wel heel forse tariefsverhogingen?

Matigingsfront stort in

Na Aptroots mededeling stortte het ozb-matigingsfront onmiddellijk in. Na hervatting van de vergadering spuwden diverse raadsleden vuur. Het breed gedragen gevoelen was duidelijk: dit is een schande, door de provinciale interventie moet indiening van het nieuwe ozb-amendement achterwege blijven, de provinciale interventie heeft de Wijdemeerse politiek op onaanvaardbare wijze in de wielen gereden (en, zeg ik erbij, een lastenverlichting voor inwoners naar de vaantjes geholpen), over de provinciale interventie moet burgemeester Aptroot heel snel aan de kersen met commissaris van de koning Arthur van Dijk.

Logische emoties, logische woede, daar in de politieke arena. Zelf heb ik zoiets in een gemeente niet eerder zien gebeuren. Toch is het goed om de zaken even nuchter te bekijken.

‘Zie je wel!’

Om te beginnen: wat heeft die provincie-ambtenaar zijn Wijdemeerse collega eigenlijk laten weten? Was het een dreigement, namelijk dat Wijdemeren er van de provincie van langs krijgt als de raad het waagt aan de ozb-voornemens van het college te morrelen? Of was het – ik speel even de advocaat van de duivel – een goedbedoelde tip uit te kijken de provincie niet chagrijnig te maken met ongewenste maatregelen als gevolg?

In beide gevallen gaat het overigens niet aan dat een provincie-ambtenaar zo intervenieert in het politieke proces in een gemeente. Je kunt het zo uittekenen: ‘Zie je wel dat ambtenaren de dienst uitmaken!’ Die reactie is niet onlogisch. Bestuurskundigen weten al heel lang dat politiek niet-verantwoordelijke ambtenaren soms/geregeld/vaak meer invloed uitoefenen dat de bedoeling is.

Topambtenaar Molkenboer. (Foto Nationaal Archief/Anefo)

Klassiek is het voorbeeld dat in 1984 naar voren kwam tijdens de parlementaire enquête naar de verwikkelingen rond scheepwerf RSV. In het getuigenbankje zat op zeker moment Josef Molkenboer, topambtenaar  industriebeleid van het ministerie van Economische Zaken. Hem werd gevraagd wie bepaalde belangrijke beslissingen had genomen, de minister of iemand anders? Molkenboers afgemeten antwoord: ,,Dat was ik’’.

Kwaaie pier

Terug naar Wijdemeren. Die provincie-ambtenaar, heeft die het voor het zeggen? Nou nee, in elk geval formeel is het aan Gedeputeerde Staten om over een (eventueel) besluit van de gemeenteraad een oordeel te vellen en, als dat negatief uitvalt, daaraan consequenties te verbinden of niet. Het zit er dik in dat de gedeputeerden zich eerst laten adviseren door een of meer van hun ambtenaren, waartoe vast de kwaaie pier van gisteravond behoort. En het kan best zijn dat de ambtelijke macht zijn zin krijgt. Maar hoe dan ook is het aan de gedeputeerden om te beslissen, niet aan ambtenaren.

Bo de Kruijff: helderste gedachte. (Foto Douwe van Essen)

Dus wat stond de Wijdemeerse raad te doen? Wat mij betreft formuleerde Bo de Kruijff (VVD) de helderste gedachte: ,,Laten we Gedeputeerde Staten nu om bestuurlijk advies vragen, al is ’t half twaalf’’. In concreto had Aptroot dan moeten  bellen met commissaris Van Dijk. Geen idee of die op dat moment al in zijn mandje lag of nog naar voetbal-nabeschouwingen op tv keek. Hoe dat ook zij, Aptroot liet De Kruijffs suggestie voor wat die was. De raad nam de begroting aan zonder inzake de ozb iets te hebben veranderd, Aptroot beloofde snel te gaan praten met Van Dijk en de vergadering was voorbij.

Niet laten intimideren

Toch had het anders gekund, ook zonder bestuurlijk provinciaal advies waartoe De Kruijff opriep. De raad had kunnen besluiten zich niet meteen door een ambtelijke interventie te laten intimideren. De gemeente moet de begroting vóór 15 november naar Gedeputeerde Staten sturen (zie Gemeentewet artikel 191). Er was dus niet veel, maar nog wel een heel klein beetje ruimte. De raadsvergadering had kunnen worden geschorst en vanavond of maandagavond kunnen worden afgerond. Dan was er ruimte geschapen om overdag Van Dijk/Gedeputeerde Staten te raadplegen. Dan was bij voortzetting van de vergadering duidelijk geweest of het redelijkerwijs mogelijk was het ozb-amendement alsnog in te dienen en aan te nemen.

Maar zo ging het dus niet. De raad hield helaas de rug niet recht en liet zich door de ambtelijke interventie wél intimideren. Met slechts één wijziging (aangenomen amendement van ChristenUnie en D66 over verruiming van de minimaregelingen) werd de begroting 2024 vastgesteld en dat was dat.

Muizengaatje

Is het dus gedaan met de ozb-matiging die even leek te gloren? Ja, zolang geen der fracties een list verzint wel. Maar voor zover ik het kan overzien is er toch nog een muizengaatje. Hierboven kwam artikel 191 van de Gemeentewet voorbij. Direct daaronder staat artikel 192 lid 1: ,,Besluiten tot wijziging van de begroting kunnen tot uiterlijk het eind van het desbetreffende begrotingsjaar worden genomen.’’. Tot eind 2024 kan de begroting 2024 dus nog worden aangepast.

Waar het gaat om de ozb is echter haast geboden. Op 7 december immers gaat de gemeenteraad allerlei tarieven vaststellen voor volgend jaar. Denk bijvoorbeeld aan wat een inwoner moet betalen voor een bouwvergunning of voor een paspoort. Ook de ozb-tarieven worden dan vastgesteld. Dat gebeurt op grond van de gisteravond door de raad vastgestelde begroting, waarin staat hoeveel de ozb in 2024 moet opbrengen.

Vóór 7 december

Dus als de raad op 7 december de nieuwe ozb-tarieven wil vastleggen – en dat moet – dan moet een eventuele begrotingswijziging over de ozb daarvóór worden vastgesteld – in een extra raadsvergadering. Zo’n begrotingswijziging in de zin van het gisteravond niet ingediende ozb-amendement verlaagt immers de voorgenomen ozb-opbrengst, waardoor ook de tarieven iets lager kunnen worden. Volgens de amendement-schrijvers kan het gat dat ontstaat door de lagere ozb-opbrengst worden gedicht door geld uit het voordeel van de septembercirculaire te halen.

Maar als het waar zou zijn dat Gedeputeerde Staten (GS) tegen die schuifoperatie met euro’s bezwaar zouden hebben? Wel, dat kan dan vóór 7 december aan het licht komen. Dan weet de raad in elk geval hoe de kaarten bestuurlijk liggen. Doen GS niet moeilijk, dan staat het de raad vrij alsnog te kiezen voor een beetje lastenverlichting voor inwoners. Maken GS wel problemen, dan kan de raad de gisteravond vastgestelde begroting laten zoals die is.

Het is nu aan de raad om te bepalen hoe het verder gaat.

2 gedachten op “Explosie in gemeentehuis. Een vuige ambtenaar? Een slappe gemeenteraad? En vooral: hoe nu verder?”

  1. je zou bijna vergeten waar het bij de Raad van de gemeente Wijdemeren om gaat – voor wie ze het allemaal doen: voor de inwoners en ondernemers .
    wat ik tot zover begrijp: met man & macht wordt Wijdemeren (W) opgepoetst, opgelapt met heel veel geld (met name door de inwoners bij elkaar gebracht in de vorm van heel veel meer OZB verhoging). Waar dan burgemeester Aptroot met al die informatie (+ een inie-minie bijlage wat de inwoners/ondernemers vd kernen van W belangrijk vinden, wat ze willen behouden) verkennende gesprekken gaan voeren met een aantal gemeentes. Geeft mij (als inwoners van 1 vd kernen) de indruk dat wat wij belangrijk vinden er helemaal niet toe doet. We mogen braaf zitten en verder maar (lijdzaam) afwachten welke gemeente in delen van de boedelscheiding van W interesse heeft. en dan worden we “vrolijk” een wijkje in Gooise Meren of Hilversum. En mogen we nog jaren verder (in nog meer OZB verhogingen) in de nieuwe fusie gemeente de schuld van W afbetalen die de laatste jaren ontstaan is. Wat verwachten jullie nu beste gemeenteraad – vwb. draagvlak bij de inwoners en ondernemers voor een fusie? het lijkt wel of het compleet verdwenen wat jullie beloofd hebben : betere communicatie, betere terugkoppeling, dat we meegenomen worden in het fusie-proces, dat we duidelijk gaan krijgen wat het nou betekent: dat jullie zo graag wilden weten wat wij belangrijk vonden. Wat belangrijk is : wij wij als kernen willen behouden.

  2. Gratuite praat van DLP valt alleen te verklaren uit een zware fractiediscipline.
    Om de wethouders te redden. Heeft DLP wel eens gehoord van het dualisme , dat de macht scheidt tussen B&W en raad? Zitten de wethouders bij het fractieberaad of hebben zij anderszins invloed? Uit betrouwbare bron hoor je af en toe verontrustende geluiden. En nu graag wèl een reactie, DLP

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Meer informatie over hoe uw reactiegegevens worden verwerkt.