Democratie in Wijdemeren staat onder druk. En er moet geld bij, maar wat nou als dat er niet (genoeg) is?

Een ronduit onthutsend beeld schetst bureau Necker van Naem van de organisatie van de gemeente Wijdemeren. De onderzoekers schrijven het niet, maar de democratie staat onder druk. Wel schrijven ze dat er op allerlei plekken geld bij moet. Maar als dat geld er niet is, wat dan? Mogelijk is fusie dan onvermijdelijk, maar die optie legt Necker van Naem terzijde.

Een paar jaar geleden is besloten extra geld in het gemeentelijke apparaat van Wijdemeren te pompen onder het motto dat ‘de basis op orde’ moest worden gebracht. Maar omdat het maar bleef kraken en piepen – steeds erger zelfs, nog los van de coronaperikelen – is aan bureau Necker van Naem opdracht gegeven te onderzoeken hoe de gemeentelijke organisatie de afgelopen periode functioneerde. Het bureau bekeek de gang van zaken tussen 1 december 2017 en  1 mei 2021. Afgelopen vrijdag werd het eindrapport openbaar.

De uitkomsten liegen er niet om. Het gemeentelijk apparaat is niet opgewassen tegen zijn taken, en dat terwijl er nog nieuwe aankomen ook (denk alleen al aan wat veranderende wetgeving met zich meebrengt).

Democratie aangetast

Het allerergst lijkt nog wel dat de kwaliteit van bestuur en de democratie worden aangetast. Blijkens het rapport heeft dat ten dele te maken met onvermogen van de ambtelijke organisatie, maar voor een ander deel met de manier waarop in Wijdemeren wordt gewerkt.

Beginnen we met collegevoorstellen, voorstellen dus waartegen eerst het college ja of nee moet zeggen. Die worden ambtelijk voorbereid en daarbij hebben burgemeester en wethouders ‘een beperkte rol’. Collegeleden krijgen stukken over onderwerpen die in hun portefeuille zitten pas laat onder ogen. Dat ligt, zou  je zeggen, niet aan ambtenaren, maar aan de burgemeester en de wethouders. Doordat de collegeleden stukken pas laat onder ogen krijgen kunnen zich twee dingen voordoen. Ten eerste dat ze nog maar beperkt veranderingen kunnen aanbrengen. Dat is ongezond, want dan geeft het college een deel van zijn beslissingsbevoegdheid uit handen aan ambtenaren. Maar het kan er ook toe leiden dat een collegelid zegt: dit neem ik niet voor mijn rekening, dit stuk moet fors worden omgewerkt. Dat kost ambtenaren dan veel extra tijd. Ook niet handig. Al met al wekt dit de indruk dat er het nodige mee te winnen valt als de burgemeester en de wethouders er meer bovenop zitten – anders gezegd: meer hun verantwoordelijkheid nemen.

Het kan echter nog erger. Heel wat besluiten moet het college voorleggen aan de gemeenteraad. Die is immers het hoogste democratische orgaan in de gemeente. De raad, lezen we, hecht aan de kwaliteit van voorgelegde voorstellen. Maar de raad moet geregeld vaststellen dat de kwaliteit van raadsvoorstellen beneden de maat is (een conclusie die de Wijdemeerse rekenkamer heeft bevestigd).

Dimmen

Daar wordt de raad natuurlijk narrig van. Logisch gevolg: raadsleden gaan vragen stellen. Maar nu komt het: Wijdemeren heeft tegenwoordig (met instemming van de raad overigens) een nieuw vergadermodel. Vragen mogen alleen schriftelijk worden gesteld en raadsleden mogen niet meer rechtstreeks met ambtenaren in contact treden. Logisch gevolg: de raad stelt veel vragen, al is het maar om niets over het hoofd te zien waarmee later het college kan ontglippen. Dat levert de ambtelijke organisatie veel werk op en daarover hebben ze tegenover Necker van Naem geklaagd.

De onderzoekers stellen dat ‘om de werkdruk op de organisatie te verlagen politieke focus nodig (is)’. En: ,,Raad en college moeten zich bewust zijn van het totaal aan projecten en vragen, om vervolgens te kunnen kiezen waarop wordt ingezet’’. Ofwel: de gekozen volksvertegenwoordigers moeten maar eens dimmen, want de ambtenaren kunnen het niet aan.

In eerste instantie zijn twee oplossingen mogelijk: ofwel het ambtelijk apparaat uitbreiden ofwel de ambities naar beneden bijstellen. Of er voor meer ambtenaren geld is, valt zeer te betwijfelen. En van het fors verlagen van de ambities worden de Wijdemeerse dorpen niet beter.

Veel vacatures

Een van de oorzaken van de ellende is dat de afgelopen jaren nogal wat Wijdemeerse ambtenaren elders een goed heenkomen hebben gezocht (waarom zou dat toch zijn?), terwijl het niet zo eenvoudig is goede nieuwe mensen aan te trekken. In 2019 stonden er op een formatie van 150,1 fte (volledige banen) liefst 21,4 fte aan vacatures open. Op een formatie van nu 164,8 fte zijn dat er nog steeds 9,3. Die open plekken opvullen wordt alleen maar moeilijker, aangezien het aantal vacatures bij alle gemeenten in Nederland samen inmiddels stevig is opgelopen naar zo’n 8.800. Het is dus met steeds meer hengelaars vissen in dezelfde vijver.

Hoe dan ook, aan Rading 1 vielen gaten in de organisatie, een organisatie die bovendien wordt gekenmerkt door betrekkelijk veel eenmansposten. Valt die ene man of vrouw uit, dan komt zijn/haar werk stil te liggen, tenzij collega’s uit alle macht proberen gaten dicht te lopen. Dat betekent opnieuw een verhoging van de druk op de ambtenaren die er nog wel zijn. Dus ja hoor, het ziekteverzuim liep mede daardoor danig op. In De Gooi- en Eemlander van afgelopen zaterdag liet gemeentesecretaris Wietske Heeg weten dat het verzuim momenteel is afgenomen naar 6,5 procent. Dat is weliswaar lager dan de piek van 8,27 procent uit 2020, maar het is nog altijd fors hoger dan het streefcijfer van 5,5 procent. In andere gemeenten met minder dan 50.000 inwoners lag het ziekteverzuim in 2019 op 5,4 procent.

Heel normale formatie

De afgelopen jaren is meer geld uitgetrokken om de ambtelijke formatie in Wijdemeren op te krikken. Van buitenaf bezien bestaat de indruk dat er misschien nog steeds te weinig ambtenaren zijn om het werk goed aan te kunnen, maar dat is blijkens het onderzoeksrapport niet zo. Op grond van aantallen inwoners en samenstelling van de bevolking heeft Necker van Naem ter vergelijking drie andere gemeenten geselecteerd: Waterland, Kaag en Braassem en Baarn. Wat blijkt? Die hebben allemaal een kleinere formatie dan de 164,8 fte van Wijdemeren, namelijk respectievelijk 146,62, 138,20 en 147,64 fte. Wel tekent Necker van Naem aan dat die drie andere gemeenten iets meer taken (bijvoorbeeld ict) hebben uitbesteed. Maar als we dat verdisconteren, dan zit Wijdemeren dus op een heel normale ambtelijke formatie.

‘Only chiefs, no indians?’
(Foto Wikipedia, CC0)

Wel zien we aan Rading 1 een eigenaardigheid: nogal veel leidinggevenden. De andere drie gemeenten hebben allemaal zes teamleiders/managers, in Wijdemeren zijn dat er liefst dertien – zij het dat die zich vaak gedwongen zien op te treden als ‘meewerkend voorman’ omdat er anders nog veel grotere gaten vallen dan er toch al zijn. Ook de directie die het ambtelijk apparaat leidt, is in Wijdemeren nogal groot: drie mensen (onder wie de gemeentesecretaris), terwijl dat er in Waterland twee zijn en in Kaag en Braassem en Baarn elk zelf maar één. In Wijdemeren dus ‘only chiefs, no indians’? Zo erg is het gelukkig niet, maar er zijn wel wat veel ‘chiefs’ en dus navenant wat minder gewone ‘indians’ om het werk te doen. Bovendien zijn er te weinig mensen bij de ondersteunende en adviserende ‘bedrijfsvoering’.

Ook niet iets om blij van te worden is de constatering dat de juridische en financiële onderdelen van de ambtelijke organisatie duidelijk onderbezet zijn. Daardoor worden bijvoorbeeld voorstellen aan de gemeenteraad financieel minder grondig getoetst dan gewenst. En een wel heel bizarre mededeling (zie pagina 24 van het rapport) is deze: ,,Het is voor de afdeling P&O pas aan het eind van het jaar duidelijk wat er gedurende dat jaar is veranderd in de formatie’’. Zou zich dat in het bedrijfsleven voordoen, dan zouden er vast een of meer koppen rollen.

Gezwatel

Enigszins op de lachspieren werken de pagina’s in het rapport waar wordt besproken hoe de ambtelijke organisatie zich ontwikkelt. Aan die organisatieontwikkeling schort het hier en daar – onder meer omdat allereerst de aandacht uitgaat naar concrete klussen die moeten worden geklaard. Bij organisatieontwikkeling lezen we onder meer over missie en visie, over waarden en principes van de organisatie. Zeker, ook in het bedrijfsleven duiken van die ‘goeroes’ op die over zulke dingen werknemers quasi-diepzinnig en langdurig van hun werk houden. Maar zie nu eens (pagina 22 van het rapport) wat de ‘Waarden en principes gemeente Wijdemeren’ zijn. Het hele lijstje valt eigenlijk simpel samen te vatten: Wij doen ons werk goed. Dat klinkt een stuk praktischer dan gezwatel als: ‘Wij leren, omarmen verandering en gaan vooruit’. Pfffff.

Aan loyaliteit en betrokkenheid bij de ambtenaren ontbreekt het allerminst, zo valt op een paar plekken in het rapport te lezen. Maar die ambtenaren vinden zichzelf weliswaar goed in het oppakken van nieuwe dingen, maar niet zo goed in het ook afmaken van klussen. Geen wonder misschien als we lezen wat er her en der aan de organisatie schort.

Directie behoeft hulp

Hoe dat ook zij, op diverse plaatsen schrijven de onderzoekers dat er hoognodig geld bij moet. Op evenveel plaatsen past gezien de financiële situatie van Wijdemeren de vraag: is dat geld er dan? In een eerste voorstel aan de gemeenteraad vragen burgemeesters voorlopig slechts op eenmalig 130.000 euro en blijvend om 65.800 euro. Dat eenmalige bedrag is onder meer (75.000 euro) bedoeld voor ondersteuning van de ambtelijke directie bij het opstellen van een verbeterplan. Kleine kanttekening: vergelijkbare gemeenten doen het met twee, vaker zelfs met één directielid, maar Wijdemeren heeft een directie van driepersonen. En toch hebben die drie nog extra hulp nodig om een verbeterplan te maken? Opmerkelijk. Verder is er eenmalig 55.000 euro nodig voor ‘het realiseren van het kwaliteitssysteem en trainingen’. Van het structurele bedrag van 65.800 per jaar wil het college een concerncontroller aanstellen (gezien het bedrag, dat ook alle werkgeverslasten omvat, zal het wel een parttimebaan zijn). Die is inderdaad hard nodig, zo blijkt uit het rapport, want nu doet het hoofd van de afdeling financiën het erbij en die dubbelfunctie is zeer onwenselijk.

Naast dit bescheiden eerste verzoek om geld komt het college volgend jaar vrijwel zeker vragen om heel wat forsere bedragen, namelijk als in februari het verbeterplan op tafel komt. Prangende vraag: is dat geld er dan? En als het er niet is: wat dan?

Volgens de onderzoekers is even prangend dat het gemeentebestuur (college en raad) eindelijk eens kiest wat voor soort gemeente Wijdemeren wil/moet zijn. Daarbij zijn er volgens de onderzoekers maar twee opties: een uitvoeringsgemeente of een regiegemeente. Een regiegemeente zet de politieke en bestuurlijke lijnen uit en laat zo veel mogelijk werkzaamheden door anderen doen (andere gemeenten of particuliere organisaties). In een uitvoeringsgemeente geeft de gemeenteraad het bepalen en controleren van het beleid voor een fors deel uit handen.

Fusie buiten beeld

Opvallend is dat de onderzoekers het derde scenario – gemeentelijke fusie – buiten beeld manoeuvreren met het zinnetje: ,,Het scenario van herindeling lijkt op korte termijn niet haalbaar nu de rol van de provincie bij herindelingen kleiner is geworden’’. Op zichzelf is dat juist. Eind 2018 gooiden Gedeputeerde Staten van Noord-Holland de handdoek in de ring wat betreft fusies in het Gooi en de Vechtstreek. Er ging een streep door een eventuele fusie van Wijdemeren en Hilversum. Ook een grote fusie in de hele regio – voorkeur van de meerderheid van de Wijdemeerse raad – was daarmee van de baan. Dat kwam allemaal door het nieuwe ‘beleidskader gemeentelijke herindelingen’ van minister Kajsa Ollongren (Binnenlandse Zaken). In maart 2019 schaarde het kabinet zich daarachter.

In dat beleidskader staat dat fusies vooral ‘van onderop’ en ‘met zo veel mogelijk draagvlak’ tot stand moeten komen. Wel maakt het kabinet een uitzondering voor gemeenten die echt niet meer tegen hun taken zijn opgewassen. Daarvoor kan de provincie nog steeds het voortouw nemen om tot fusies te komen.

Hamvragen

De hamvragen voor Wijdemeren zijn nu hoe erg het is, wat de gemeente zelfstandig nog wel of juist niet meer kan en of er genoeg geld is om de boel te verbeteren. De antwoorden op de twee eerste vragen staan eigenlijk al in het onderzoeksrapport. Ja, het is erg. En nee, de gemeente is tegen haar taken niet opgewassen. Op de vraag of er genoeg geld is om zaken afdoende te verbeteren kan pas begin volgend jaar worden geantwoord. Dan moet het college een verbeterplan voorleggen aan de raad – of al eerder zelf concluderen dat er gewoon te weinig geld is. Pas dan, lijkt me, kan de gemeenteraad gefundeerd beslissen wat voor Wijdemeren de beste toekomst is – met in het achterhoofd uiteraard de vraag wat voor de inwoners het gunstigst is: een toekomst als regiegemeente, als  uitvoeringsgemeente (ook wel aangeduid als beheergemeente) of als fusiegemeente.

Druk van college?
Evert Jan Kruijswijk Jansen. (Foto bureau Necker van Naem)

Maar om die laatste optie lopen de onderzoekers dus met een boogje heen. Waarom zouden ze dat toch doen? Wellicht omdat ze denken dat de gemeenteraad zo dom is onder geen enkele omstandigheid – hoe Titanic-achtig ook – te willen afstappen (met bloedend hart, natuurlijk) van Wijdemeerse zelfstandigheid? Of denken de onderzoekers dat er geld zat is (dat kunnen ze helemaal niet weten)? Of komt dat misschien doordat onderzoeksleider Evert Jan Kruijswijk Jansen uitgerekend in Hilversum in de gemeenteraad zit voor het CDA en heel goed weet wat zijn Wijdemeerse partijgenoten tot nu toe voor standpunten hebben ingenomen? Of heeft het college misschien in die richting (in geen geval fusie) druk uitgeoefend en was daarom een bijgewerkte versie van het rapport nodig?

4 thoughts on “Democratie in Wijdemeren staat onder druk. En er moet geld bij, maar wat nou als dat er niet (genoeg) is?”

  1. Vandaag sluit de transfermarkt voor voetballers! Ook bij IJsselmeervogels waar ik als talentenscout een bescheiden rolletje vervul. Eerst verkoop je spelers, pas daarna koop je nieuwe aan, een gezond financieel principe, leerde ik van mijn ouders. Jongen, als jij zo graag een tweedehands brommer wil om die 25 km naar school niet meer te fietsen, ga je die maar zelf bij elkaar sparen door aardbeien en bonen te plukken. Zo gezegd, zo gedaan. Ze sponsorden dus niet.

    Laten we dit eens vergelijken met hoe Wijdemeren met zijn geld omspringt.
    Waarom je cashflow niet om de zoveel jaar een flinke oppepper geven door grond te verkopen in plaats van alles in één keer? Lange termijn denken via slim grondbeleid? Goedkoop aankopen, duurder verkopen! Nee hoor, we verhogen gewoon de WOZ en die sukkels betalen wel, want ze hebben ons toch voor 4 jaar gekozen en ons alle touwtjes in handen gegeven? Ze controleren ons gedrag toch niet, joh, ben je mal! Ambtelijke fusie met Stichtse Vecht conform geslaagd model BEL gemeenten lijkt goedkoper dan fusie Gooistad met zijn MRA- en Regio- overheadkosten.

  2. Kunnen Robby en Rob op basis van hun uitgebreide analyses en meer dan via maar één zin hun gedachtengoed transparant prijsgeven? Waarom gaan ze daar vervolgens dan niet met elkaar in een kemphanengevecht op GooiTV de strijd aan waarbij Nieuwe Democratie Wijdemeren de publieke opinie peilt met een online enquête? Durven zij dat?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Meer informatie over hoe uw reactiegegevens worden verwerkt.